Ferheng

Sözlük hakkındaDerbarê ferhengê

Ferhenga Kurdî – Tirkî · Kürtçe – Türkçe Sözlük

Amadekar / Hazırlayan
Faik Şahin
13.317madde başı · serbêje
13.912örnek cümle · hevokên nimûne
18.650Türkçe karşılık · hevwateyên tirkî
1.502deyim ve öbek · biwêj û komepeyv

Ön sözPêşgotin

PÊŞGOTIN (KURDÎ)

Zimanê kurdî, bi kevneşopiya xwe ya devkî û nivîskî ya kevnar, yek ji zimanên dewlemend ên Rojhilata Navîn e. Ev ferheng ji bo ku peyvên kurmancî bi hevwateyên wan ên tirkî, bi agahiyên rêzimanî û kokê û bi hevokên nimûne re pêşkêş bike, hatiye amadekirin.

Stûna bingehîn a vê ferhengê zaravayê kurmancî ye ku li ser rêgezên alfabeya latînî û pîvanên rastnivîsê yên kovara Hawarê (1932) ya Mîr Celadet Alî Bedirxan hatiye honandin. Ji bo xwendevanên ku bi tîpên erebî dixebitin, li kêleka her serbêjeyê nivîsa wê ya bi alfabeya kurdî-erebî jî hatiye zêdekirin. Ev nivîs veguhastina tîpan a peyva kurmancî ye; ne hevwateya wê ya soranî ye.

Di tevahiya ferhengê de alfabe û rêgezên rastnivîsê yên Hawarê bi dilsozî hatine şopandin. Serbêje li gorî rêgezên rastnivîsê û rêzimana kurmancî yên bi giştî pejirandî hatine nivîsîn. Lê di şandinan, di biwêjan û gotinên pêşiyan û di hevokên nimûne de, şêweyên bilêvkirinê yên herêmî û awayên nivîsînê yên cuda nehatine standardkirin; ew bi tîpên Hawarê hatine nivîsîn û bi şêweya xwe ya resen hatine parastin. Ev bijartineke bi zanebûn e ku ji bo nîşandana cihêrengiya zindî ya kurmancî hatiye kirin. Şêweyên ku ji serbêjeyê cuda ne, di madeyê de bi nîşana {ayrıca: …} hatine dayîn.

Ji bo ku bikaranîna peyvan di nava hevokê de were nîşandan, li piraniya madeyan hevokên nimûne hatine zêdekirin; di ferhengê de bi giştî 13.912 hevokên nimûne hene. Ev hevok ji bo nîşandana taybetmendiyên rêzimanî yên serbêjeyê (gerguhêzî, tewang, bikaranîna daçekan) hatine hilbijartin an jî amadekirin. Çavkaniyên jêgirtinan bi awayekî cuda nehatine nîşankirin.

Di nivîsandin û amadekirina vê ferhengê de ji amûrên hişmendiya çêkirî sûd hatiye wergirtin. Di xebata sererastkirinê ya berfireh a sala 2026an de rastnivîsa Hawarê, agahiyên cûreyê peyvê û tewangê, agahiyên kokê, şandin û hevokên nimûne made bi made hatine kontrolkirin; agahiyên wate û kokê yên ku nehatine piştrastkirin ji metnê hatine derxistin an jî bi nîşana [köken belirsiz] hatine destnîşankirin; ji bo wateyên bê nimûne hevokên nû hatine nivîsîn. Ji 13.912 hevokên nimûne yên ferhengê, nêzîkî 3.500 di vê qonaxê de bi alîkariya hişmendiya çêkirî hatine nivîsîn. Di vê hejmarê de 989 nimûneyên kurt ên di nav pênase û biwêjan de nehatine hesibandin. Hemû guhertin hatine tomarkirin; rêgezên sererastkirinê û her biryara ku cihê nîqaşê bû ji aliyê amadekar ve hatine diyarkirin an jî pejirandin.

Madeyên hevdeng (homonîm) bi reqemên romî (I, II) hatine veqetandin. Ji bo navdêran zayend (mê / nêr) û paşgirên tewangê, ji bo lêkeran jî gerguhêzî û rehê dema niha hatine nîşandan. Li madeyan koka peyvê bi nîşana [< ...], avaniya wê ya di nava kurdî de jî bi nîşana [yapım: ...] hatiye dayîn; peyvên ku koka wan bi awayekî misoger nayê zanîn, bi nîşana [köken belirsiz] hatine destnîşankirin. Varyant û peyvên hevwate bi şandinan bi madeya sereke ve hatine girêdan.

Em hêvî dikin ku ev ferheng ji bo lêkolîneran, wergêran, xwendekaran û hemû kesên ku bi zimanê kurdî re eleqedar in, bi kêr were.

Amadekar: Faik Şahin

ÖN SÖZ (TÜRKÇE)

Kürt dili, köklü sözlü ve yazılı geleneğiyle Yakındoğu’nun zengin dillerinden biridir. Bu sözlük, Kurmancî sözcükleri Türkçe karşılıkları, dilbilgisi ve köken bilgileriyle ve örnek cümlelerle birlikte sunmak amacıyla hazırlanmıştır.

Sözlüğün temel omurgasını oluşturan Kurmancî lehçesi, Mîr Celadet Alî Bedirxan’ın 1932 yılında Hawar dergisiyle temellerini attığı standart Latin alfabesi ve imla kuralları esas alınarak işlenmiştir. Arap harfli metinlerle çalışan okurlar için her madde başının yanına, sözcüğün Arap harfli Kürt alfabesiyle (Kurdî-Erebî) yazılışı da eklenmiştir. Bu yazılış Kurmancî sözcüğün harf çevirisidir; Soranî karşılığı değildir.

Sözlüğün tamamında Hawar alfabesine ve yazım kurallarına bağlı kalınmıştır. Madde başları, genel kabul görmüş Kurmancî yazım ve dilbilgisi kurallarına göre verilmiştir. Buna karşılık göndermelerde, deyim ve atasözlerinde ve örnek cümlelerde sözcüklerin yöresel söyleyişleri ve farklı yazılışları ölçünlü biçime çevrilmemiş; Hawar harfleriyle yazılarak özgün biçimleriyle korunmuştur. Bu, Kurmancînin yaşayan çeşitliliğini yansıtmak amacıyla bilinçli olarak yapılmış bir tercihtir. Madde başından ayrılan biçimler, maddenin {ayrıca: …} alanında gösterilmiştir.

Sözcüklerin bağlam içinde nasıl kullanıldığını göstermek amacıyla maddelerin büyük çoğunluğuna örnek cümle eklenmiştir; sözlükte toplam 13.912 örnek cümle bulunmaktadır. Örnekler, sözcüğün dilbilgisel davranışını (geçişlilik, büküm, edat kullanımı) göstermek amacıyla seçilmiş ya da hazırlanmıştır. Alıntı örneklerin kaynakları ayrıca belirtilmemiştir.

Bu sözlüğün yazılmasında ve düzenlenmesinde yapay zekâ araçlarından yararlanılmıştır. 2026 yılında yapılan kapsamlı düzeltme çalışmasında Hawar yazımı, sözcük türü ve çekim bilgileri, köken bilgileri, göndermeler ve örnek cümleler madde madde denetlenmiş; doğrulanamayan anlam ve köken bilgileri metinden çıkarılmış ya da [köken belirsiz] diye işaretlenmiş; örneği bulunmayan anlamlar için yeni örnek cümleler yazılmıştır. Sözlükteki 13.912 örnek cümlenin yaklaşık 3.500’ü bu aşamada yapay zekâ desteğiyle yazılmıştır. Bu sayıya tanım ve deyim satırlarının içindeki 989 kısa örnek dahil değildir. Bütün değişiklikler kayıt altına alınmış; düzeltmenin ilkeleri ve tartışmalı her karar hazırlayan tarafından belirlenmiş ya da onaylanmıştır.

Sesteş sözcükler Romen rakamlarıyla (I, II) ayrı maddelere ayrılmıştır. İsimlerde dilbilgisel cinsiyet (dişil/eril) ve büküm ekleri, fiillerde geçişlilik ve şimdiki zaman gövdesi gösterilmiştir. Maddelerde sözcüğün tarihsel kökeni [< ...], Kürtçe içindeki yapımı [yapım: ...] biçiminde köşeli ayraç içinde verilmiştir; kökeni kesin olarak saptanamayan sözcükler [köken belirsiz] diye işaretlenmiştir. Varyantlar ve anlamca ilişkili sözcükler çapraz göndermelerle ana maddeye bağlanmıştır.

Sözlüğün araştırmacılara, çevirmenlere, öğrencilere ve Kürtçeyle ilgilenen herkese yararlı olmasını dileriz.

Hazırlayan: Faik Şahin

Temel kaynakçaÇavkaniyên serekî · 44

Di amadekirina vê ferhengê de ji rêzimana kurmancî ya nûjen, ferhengên bingehîn ên dîrokî, dîwanên klasîk û lêkolînên zimannasî yên hevdem sûd hatiye wergirtin. Ji van berheman ne bi rêya çapên wan ên resen, lê bi rêya neqlên di ferheng û xebatên din de (çavkaniyên duyemîn) sûd hatiye wergirtin: / Bu sözlüğün hazırlanmasında modern Kurmancî grameri, klasik leksikografi kaynakları, edebi divanlar ve çağdaş dilbilim araştırmalarından yararlanılmıştır. Bu eserlerden özgün baskıları üzerinden değil, başka sözlük ve çalışmalardaki aktarımlar (ikincil kaynaklar) aracılığıyla yararlanılmıştır:

Çavkaniyên ku di qonaxa sererastkirinê de hatine bikaranîn / Düzeltme aşamasında başvurulan kaynaklar: