KISALTMALAR VE ETİMOLOJİ İLKESİRÊBERA KURTENIVÎSAN Û RÊBAZA ETÎMOLOJÎYÊ
KısaltmalarKurtenivîs
1. Rêziman û Şêwe / Dilbilgisi
| Kısaltma | Kürtçe | Türkçe |
|---|---|---|
| a. | Navdêr | Ad (cinsiyeti belirtilmemiş) |
| er. | Navdêra nêr | Eril ad |
| diş. | Navdêra mê | Dişil ad |
| er. & diş. | Navdêra hevbeş | Eril ve dişil kullanılan ad |
| çoğ. | Komdêr / pirjimar | Topluluk ya da çoğul adı |
| sf. | Rengdêr | Sıfat |
| zf. | Hoker | Zarf, belirteç |
| f. | Lêker | Fiil |
| f. gçl. | Lêkera gerguhêz | Geçişli fiil |
| f. gçsz. | Lêkera negerguhêz | Geçişsiz fiil |
| yrd. f. | Lêkera alîkar | Yardımcı fiil |
| zm. | Cînav | Zamir |
| ed. | Daçek | Edat |
| bağ. | Girêdek | Bağlaç |
| ünl. | Baneşan | Ünlem |
| sayı | Hejmar | Sayı |
| önek / sonek | Pêşgir / paşgir | Önek / sonek |
| parç. | Pirtik | Parçacık (örn. gelecek zaman parçacığı) |
| kısalt. | Kurtenav | Kısaltma |
| — Tewang / Büküm ayracı — | ||
| (-î) / (-ê) | Paşgira tewangê | Tekil eğik durum eki: er. -î / -yî, diş. -ê / -yê (bkz. Ad çekimi) |
| eğik: | Şêweya tewandî | Düzensiz eğik biçim: bajar (-î; eğik: bajêr) |
| izafe: | Şêweya îzafeyê | Düzensiz izafe biçimi: rê (izafe: riya) |
| seslenme: | Bangkirin | Seslenme biçimi: dê (seslenme: dayê!) |
| — Şandin û têkilî / Göndermeler ve ilişkiler — | ||
| Bkz. | Binêre | Bakınız (çapraz gönderme) |
| krş. | Bide ber | Karşılaştırınız (akraba ya da ilgili biçim) |
| Dikkat: | Hişyarî (peyva xapînok) | Yalancı eşdeş: Türkçedeki benzer sözcükle karıştırılmamalı; köken bilgisinde Türkçe ya da Osmanlıca gösterilen bazı sözcükler Kürtçede başka anlam kazanmıştır |
| örn. | Wekî mînak | Örneğin, misal |
| {ayrıca: …} | Guharto | Değişke (yazım ya da ağız biçimi) |
| {eşanl: …} | Hevwate | Eşanlamlı sözcük |
| {zıt: …} | Dijwate | Karşıt anlamlı sözcük |
| {kçk: …} | Biçûkkirin | Küçültme adı / eki |
| — Kevan / Ayraçlar — | ||
| { … } | Têkiliyên peyvê | İlişki alanları: başka yazım, eşanlamlı, karşıt, küçültme |
| [ … ] | Agahiyên ferhengî | Köken ve yapım bilgisi, alan ve kullanım etiketi, gönderme (Bkz.), tümleç [+ ji], anlam içi tür; Kürtçe içinde düşebilen öğe: çep[ê] |
| ( … ) | Rêziman û şirove | Büküm (-î / -ê), fiil gövdesi (-kar-), tanım içi açıklama, Latince bilimsel ad |
2. Zimanên Jêder Û Şax / Köken ve Alan
| Kısaltma | Kürtçe | Türkçe |
|---|---|---|
| [yapım: …] | Avabûn | Kürtçe içi türetim (kök + ek, birleşik sözcük) |
| [< A / B] | Şêweyên hevtemen | Birden çok dilde paralel biçimler (kesin aktarım yolu belirtilmemiştir) |
| [köken belirsiz] | Koka nediyar | Kökeni kesin olarak saptanamamış |
| [krş. …] | Hevkok | Akraba (hevkök) biçim: karşılaştırınız; kalıtsal sözcüklerde akraba dillerdeki denk |
| [< yans.] | Dengdayî | Yansıma (ses taklidi) |
| [< Ar.] | Erebî | Arapça kökenli |
| [< Far.] | Farisî | Farsçadan alıntı (kalıtsal sözcüklerde krş. Far.) |
| [krş. Pehl.] | Pehlewî | Pehlevice (Orta Farsça); akraba biçim |
| [krş. Av.] | Avesta | Avestaca; akraba biçim |
| [< Sor.] | Soranî | Sorancadan alıntı (kalıtsal sözcüklerde krş. Sor.) |
| [krş. Zaz.] | Zazakî | Zazaca; akraba biçim |
| [< İsp.] | Îspanî | İspanyolca kökenli |
| [< Alm.] | Almanî | Almanca kökenli |
| [< Rum.] | Yewnaniya Bîzansê | Bizans Yunancası |
| [< Akad.] | Akadî | Akadca |
| [< Hint.] | Hindî | Hintçe |
| [< Ur.] | Ûrdûyî | Urduca |
| [< Slav.] | Slavî | Slav dilleri |
| [krş. Skt.] | Sanskrîtî | Sanskritçe; akraba biçim |
| [< Tü.] | Tirkî | Türkçe kökenli |
| [< Osm.] | Osmanî | Osmanlıca kökenli (bugünkü Türkçede anlamı değişmiş ya da unutulmuş alıntılar) |
| [< Rus.] | Rûsî | Rusça kökenli |
| [< Erm.] | Ermenî | Ermenice kökenli |
| [< Fr.] | Fransî | Fransızca kökenli |
| [< Grek.] | Yûnanî | Eski Yunanca / Grekçe |
| [< Lat.] | Latînî | Latince kökenli |
| [< İng.] | Îngilîzî | İngilizce kökenli |
| [< İt.] | Îtalî | İtalyanca kökenli |
| [< Süry.] | Suryanî | Süryanice kökenli |
| [< Moğ.] | Moxolî | Moğolca kökenli |
| [< Aram.] | Aramî | Aramice kökenli |
3. Etîketên qad û şêwazê / Alan ve Üslup Etiketleri (anlamın başında, köşeli ayraçla)
| Etiket | Kürtçe | Türkçe |
|---|---|---|
| [ağır küfür] | Çêra giran | Ağır sövgü |
| [anat.] | Laşnasî | Anatomi |
| [argo] | Argo | Argo, kaba söz |
| [biliş.] | Enformatîk | Bilişim |
| [biyol.] | Biyolojî | Biyoloji |
| [bot.] | Giyanasî | Botanik, bitki bilimi |
| [coğr.] | Erdnîgarî | Coğrafya |
| [çocuk dili] | Zimanê zarokan | Çocuk dili |
| [dilb.] | Rêziman | Dilbilgisi |
| [edeb.] | Wêje | Edebiyat |
| [eski] | Peyva kevn | Eskimiş söz |
| [fiz.] | Fîzîk | Fizik |
| [gökb.] | Stêrnasî | Gökbilim |
| [hakaret] | Heqaret | Hakaret |
| [halk ağzı] | Axaftina gelêrî | Halk ağzı |
| [halk inancında] | Di baweriya gelêrî de | Halk inancına göre |
| [huk.] | Hiqûq | Hukuk |
| [kadın için] | Ji bo jinan | Kadınlar için kullanılır |
| Etiket | Kürtçe | Türkçe |
|---|---|---|
| [küfür] | Çêr | Sövgü, küfür |
| [mat.] | Matematîk | Matematik |
| [mec.] | Wateya mecazî | Mecaz anlam |
| [psik.] | Derûnnasî | Psikoloji |
| [şiirsel] | Zimanê helbestê | Şiir dili |
| [tıp] | Bijîşkî | Tıp |
| [yeni söz] | Peyva nû | Yeni türetilmiş sözcük |
| [zool.] | Ajalnasî | Zooloji, hayvan bilimi |
| (mecaz anlamda da) | Bi wateya mecazî jî | Aynı anlam gerçek ve mecaz anlamda kullanılır |
| — Cureyê metnê / Metin türü (örneğin ardında) — | ||
| [ant biçimi] | Şêweya sondê | Yemin (ant) kalıbı |
| [atasözü] | Gotina pêşiyan | Atasözü |
| [beddua] | Nifir | Beddua |
| [bilmece; cevap: …] | Mamik û bersiv | Bilmece ve cevabı |
| [deyimsel halk sözü] | Biwêja gelêrî | Deyimleşmiş halk sözü |
| [halk tekerlemesi] | Gotina gelêrî ya bi kêş û serwa | Halk tekerlemesi |
| [masal bitiş tekerlemesi] | Gotina dawiya çîrokê | Masal bitiş tekerlemesi |
| [masal tekerlemesi] | Gotina destpêka çîrokê | Masal tekerlemesi |
RÊBAZA ETÎMOLOJÎ Û KOKNÎŞANÊ / ETİMOLOJİ VE KÖKEN BİLGİSİ İLKESİ
1. Köken ve Yapım Bilgisi: Köşeli ayraç içinde alıntı sözcüklerin kaynak dili ve kaynak biçimi ([< …]), kalıtsal sözcüklerin akraba dillerdeki denkleri ([krş. …]) ya da Kürtçe içindeki yapım bileşenleri ([yapım: …]) gösterilmiştir. Yalnızca doğrulanabilen köken bilgisi verilmiş, yeniden kurulmuş (yıldızlı) biçimlere yer verilmemiştir; kökeni doğrulanamayan sözcükler [köken belirsiz] diye işaretlenmiştir.
2. Yansıma Sözcükler ve Ses Taklitleri ([< yans.]): Doğadaki, insandaki veya hayvanlardaki doğal seslerin doğrudan taklit edilmesiyle üretilen yansıma sözcükler (örn: teqîn [patlamak], zirîn [anırmak], zingezing [şıngırtı], tilîlî [zılgıt], ewtewt [havlama]) [< yans.] (Onomatopoeia / peyva dengstendî) rozetiyle belirtilmiştir.
3. Öz Söz Varlığı ve Morfolojik Türetim ([yapım: ...]): Kürtçenin tarihsel kökleri ile ön takı (da-, ve-, hil-, ra-), son takı (-geh, -xane, -van, -dar, -nas) veya birleştirme yoluyla oluşturduğu özgün söz varlığı bileşenleriyle (örn: [yapım: aborî + -nas], [yapım: dêl + gur]) sunulmuştur; bunlar tarihsel köken bilgisi değil, Kürtçe içindeki yapım çözümlemesidir.
4. Akraba Diller ve Alıntılar: Kurmancî Kuzeybatı İrani bir dildir; Orta Farsçadan (Pehlevi) ya da Avestacadan türemez. Bu nedenle kalıtsal sözcüklerde Avestaca, Pehlevice, Sanskritçe, Farsça, Soranca ve Zazaca biçimler kaynak olarak değil, akraba (hevkök) biçim olarak krş. (karşılaştırınız) kısaltmasıyla verilmiştir (örn. av [krş. Far. āb, Sor. aw, Av. āp-]). Arapça, Türkçe ve Batı dillerinden alıntılarda, ayrıca Farsçadan ve Sorancadan açıkça alınmış sözcüklerde (örn. destûr [< Far. dastūr], navçe [< Sor. nawçe]) kaynak biçim < işaretiyle gösterilmiş; aktarımın yönü kesin olmayan durumlarda krş. kullanılmış; aracı diller yalnızca aktarım zinciri kesin olduğunda gösterilmiştir (örn. atom [< Fr. atome < Grek. atomos]).
5. Varyantlar ve Göndermeler: Bir sözcüğün yazım ve ağız değişkeleri madde başının hemen ardında {ayrıca: …} alanında verilmiştir. Değişke alfabede ana maddeden uzağa düşüyorsa kendi yerinde kısa bir Bkz. satırıyla ana maddeye yönlendirilir; sözlüğün başka maddelerinde anılan seyrek sözcükler (türemiş sözcükler, ortaçlar) de kendi yerlerinde kısa bir Bkz. satırıyla bulunabilir. Yönlendirme satırları köken bilgisi taşımaz. İkisi de yaygın ve doğru kullanılan bazı değişke çiftleri iki ayrı tam madde olarak bırakılmış, birbirine {ayrıca: …} alanıyla bağlanmıştır. Ekran sürümünde (HTML ve ekran PDF'i) Bkz. hedefleri, ilişki alanlarındaki sözcükler ve yapım bilgisinin bileşenleri tıklanarak ilgili maddeye gidilebilir.
6. Çevriyazı: Arapça biçimler DMG sistemine göre (ʿ ayın, ʾ hemze; ā ī ū uzun ünlüler; ṯ ǧ ḥ ḫ ḏ š ṣ ḍ ṭ ẓ ġ q), Farsça biçimler İranistikte yaygın çevriyazıyla (ā ī ū, š č ž x), Pehlevice biçimler MacKenzie'nin A Concise Pahlavi Dictionary adlı sözlüğündeki çevriyazıyla, Soranca ve Zazaca biçimler Kürtçe Latin harfleriyle yazılmıştır.
7. Arap Harfli Yazılış: Madde başlarının Arap harfli yazılışı Arap harfli Kürt alfabesiyle yapılmıştır. Bu alfabede bulunmayan ص ض ط ظ ث ذ harfleri kullanılmaz; Arapçadan alınmış sözcüklerde bunların yerine س ت ز yazılır (ezab عەزاب, mezlûm مەزلووم). Kürt alfabesinde bulunan ح ve ع, Arapçalığı hissedilen öğrenilmiş alıntılarda korunur (heq حەق, şair شاعر); halk ağzında Kürtçeleşmiş sözcüklerde ه ve ئ yazılır (heta هەتا, dawet داوەت). Kaynak biçimde ġ olan alıntılar غ ile yazılır. Türemiş sözcükler kök sözcüğün yazımını izler.