Ek 5Pêvek 5 · KOMPAKT DİLBİLGİSİ REHBERİKURTEYA RÊZIMANA KURMANCÎ
Kısa dilbilgisiKurteya rêzimanê
A. Ergatif Yapı (Forma Ergatîv):
Kürtçede (Kurmancî) geçmiş zamanlı geçişli fiillerde (lêkerên gerguhêz di dema borî de) ergatif diziliş geçerlidir:
Kürtçede (Kurmancî) geçmiş zamanlı geçişli fiillerde (lêkerên gerguhêz di dema borî de) ergatif diziliş geçerlidir:
- Özne: Yalın hâlden çıkıp bükümlü hâle (tewang) girer (Ez yerine Min, Tu yerine Te, Ew yerine Wî / Wê).
- Nesne: Yalın hâlde kalır.
- Fiil Çekimi: Özneye değil, doğrudan nesnenin tekillik/çoğulluğuna uyar.
- Örnek: Min sêvek xwar (Ben bir elma yedim) — Min du sêv xwarin (Ben iki elma yedim).
B. Büküm Sistemi (Tewang):
İsimler; geçmiş zamanlı geçişli fiillerin öznesinde (ergatif özne), şimdiki zamanlı geçişli fiillerin nesnesinde (akuzatif nesne) veya edatların (daçek) ardında bükümlü son ek alır:
İsimler; geçmiş zamanlı geçişli fiillerin öznesinde (ergatif özne), şimdiki zamanlı geçişli fiillerin nesnesinde (akuzatif nesne) veya edatların (daçek) ardında bükümlü son ek alır:
- Eril İsimler (Navdêrên Nêr): Günümüz yazı dilinde eril tekil isimler bükümde çoğunlukla ek almaz (Min heval dît); Bedirxan–Lescot'nun kuralcı dilbilgisinde ise -î eki öngörülür (Min hevalî dît). İşaret sıfatı (vî hevalî, wî kurî) ya da belirsizlik eki (hevalekî, kurekî) bulunduğunda -î her iki kullanımda da görülür.
- Dişil İsimler (Navdêrên Mê): -ê eki alır (keç → keçê, jin → jinê).
- Çoğul İsimler (Pirjimar): -an eki alır (heval → hevalan, zarok → zarokan).
C. İzafet Sistemi (Îzafe):
İki ismi veya bir isimle sıfatı birbirine bağlayan tamlama ekleri:
İki ismi veya bir isimle sıfatı birbirine bağlayan tamlama ekleri:
- Dişil İzafet: -a (ünlüyle biterse -ya) → Kitêba kurdî [-a], Hêviya min / Xalîçeya sor [-ya], Mala me [-a].
- Eril İzafet: -ê (ünlüyle biterse -yê) → Kurê min [-ê], Baxçeyê gund [-yê], Dengê bilind [-ê].
- Çoğul İzafet: -ên (ünlüyle biterse -yên) → Gotinên pêşiyan [-ên], Deriyên bajêr [-yên], Çavên reş [-ên].
D. Dengsazî û Cudahiya Dengên Dudanî (Fonetik ve Çift Sesler: Soluklu / Soluksuz Karşıtlığı):
Kürtçede (Kurmancî) /ç, k, p, t/ sesleri fonolojik olarak ikiye ayrılır: soluklu (aspirated: [çʰ, kʰ, pʰ, tʰ]) ve soluksuz (unaspirated: [ç, k, p, t]). Chyet ve Kurdoev geleneğinde soluklu ünsüz kesme işaretiyle gösterilir (k'er "eşek" = [kʰer]). Bu sesler anlam ayırt edici asgari çiftler (minimal pairs) oluşturur. Mîr Celadet Alî Bedirxan'ın 1932 Hawar standart alfabesinde genel imla kolaylığı ve standartlaşma amacıyla alfabe 31 harfle sınırlandırılmış, bu sesler için ayrı harf veya kesme işareti öngörülmemiştir. Sözlüğümüzde sesteşlikler Romen rakamlarıyla (I, II) ayrıştırılmış olup başlıca karşıtlıklar ve telaffuz nüansları şunlardır:
Kürtçede (Kurmancî) /ç, k, p, t/ sesleri fonolojik olarak ikiye ayrılır: soluklu (aspirated: [çʰ, kʰ, pʰ, tʰ]) ve soluksuz (unaspirated: [ç, k, p, t]). Chyet ve Kurdoev geleneğinde soluklu ünsüz kesme işaretiyle gösterilir (k'er "eşek" = [kʰer]). Bu sesler anlam ayırt edici asgari çiftler (minimal pairs) oluşturur. Mîr Celadet Alî Bedirxan'ın 1932 Hawar standart alfabesinde genel imla kolaylığı ve standartlaşma amacıyla alfabe 31 harfle sınırlandırılmış, bu sesler için ayrı harf veya kesme işareti öngörülmemiştir. Sözlüğümüzde sesteşlikler Romen rakamlarıyla (I, II) ayrıştırılmış olup başlıca karşıtlıklar ve telaffuz nüansları şunlardır:
| Fonem | Soluksuz (Standart Hawar Yazımı & Anlam) | Soluklu [ʰ] (Standart Hawar Yazımı & Anlam; Chyet: k', p', t', ç') |
|---|---|---|
| K / K' | ker II [ker] = sağır; kal II [kal] = ham, olgunlaşmamış; kar I [kar] = oğlak | ker III [kʰer] = eşek; kal I / kalik [kʰal] = ihtiyar, dede; kar II [kʰar] = kâr, kazanç, iş |
| P / P' | par II [par] = pay, hisse, bölüm; per [per] = kanat, tüy | par I [pʰar] = geçen yıl, bıldırca |
| T / T' | têr I [têr] = tok, doymuş (têr bûn: doymak); tîr I [tîr] = ok (yay oku); ta I [ta] = ip, iplik, tel | têr III [tʰêr] = çuval, heybe, dağarcık; tîr II [tʰîr] = koyu, kesif, kıvamlı (mastê tîr); ta III [tʰa] = sıtma, humma |
| Ç / Ç' | çal I [çal] = kuyu, hendek, çukur, mezar çukuru; çil I [çil] = kırk (sayı); çê I [çê] = iyi, makbul, yeğ | çal II [çʰal] = alaca, ala, benekli (özellikle hayvan donları için); çilm [çʰilm] = sümük, burun salgısı; çê II [çʰê] = yavru, döl |