Ek 7Pêvek 7 · İSİM BÜKÜM SİSTEMİ VE FONOLOJİ REHBERİTABLOYA RÊGEZÊN TEWANGÊ Û FONOLOJIYA HAWARÊ
Büküm ve ses bilgisiTewang û fonolojî
Sözlüğümüzde her isim ve sıfatın yanında parantez içinde gösterilen büküm ekleri (-ê, -yê, -î, -yî, -an), Mîr Celadet Alî Bedirxan'ın Hawar morfo-fonoloji kurallarına dayanmaktadır. Kürtçede büküm (tewang); geçmiş zamanlı geçişli fiillerin ergatif öznesinde, şimdiki zamanlı geçişli fiillerin nesnesinde ve edat ardındaki isimlerde ortaya çıkar. Aşağıdaki tabloda isimlerin fonolojik sonlanışına göre aldığı ekler ve ses türemeleri özetlenmiştir:
| Dilbilgisel Kategori | Fonolojik Kural | Büküm Eki | Örnek Sözcük & Büküm Hâli | Cümle İçinde Kullanımı |
|---|---|---|---|---|
| Dişil İsimler (Navdêrên Mê) | Ünsüzle biten dişil sözcükler | -ê | jin → jinê mal → malê dar → darê | Min jinê dît. (Kadını gördüm) Ez diçim malê. (Eve gidiyorum) |
| Ünlüyle biten dişil sözcükler (y- türemesi) | -yê | hêvî → hêviyê xalîçe → xalîçeyê rê → rêyê | Ew çû ser rêyê. (Yola gitti) Pisîk li ser xalîçeyê raket. (Kedi halının üstünde uyudu) | |
| Eril İsimler (Navdêrên Nêr) | Ünsüzle biten eril sözcükler (Belirteçli) | -î (yalında -Ø) | kur → wî kurî heval → vî hevalî şêr → wî şêrî | Wî kurî got. (O oğlan söyledi) Min vî hevalî nas kir. (Bu arkadaşı tanıdım) |
| Ünlüyle biten eril sözcükler (y- türemesi) | -yî (yalında -Ø) | mamoste → vî mamosteyî bira → wî birayî xanî → vî xaniyî | Wî mamosteyî ders da. (O öğretmen ders verdi) Ji wî birayî re bibêje. (O kardeşe söyle) | |
| Çoğul İsimler (Pirjimar) | Eril ve dişil tüm çoğul isimler | -an (ünlü ardı -yan) | zarok → zarokan heval → hevalan mamoste → mamosteyan | Zarokan xwend. (Çocuklar okudu) Min hevalan dît. (Arkadaşları gördüm) |
İzafet (Tamlama) ile Bükümün (Tewang) Karşılaştırmalı Fonolojisi:
Kürtçe öğrenenler ve araştırmacılar tarafından sıklıkla karıştırılan izafet ve büküm ekleri arasındaki temel farklar:
Kürtçe öğrenenler ve araştırmacılar tarafından sıklıkla karıştırılan izafet ve büküm ekleri arasındaki temel farklar:
- Dişil Ayrımı: Dişil izafet eki -a / -ya iken (mala bavê: baba evi), dişil büküm eki -ê / -yê'dir (Ez diçim malê: Eve gidiyorum).
- Eril Ayrımı: Eril izafet eki -ê / -yê iken (kurê min: benim oğlum, dengê bilind: yüksek ses), eril büküm eki -î / -yî'dir (wî kurî, vî hevalî).
- Çoğul Ayrımı: Çoğul izafet eki -ên / -yên iken (gotinên pêşiyan: ataların sözleri), çoğul büküm eki -an / -yan'dır (ji hevalan re: arkadaşlara).
Sözlükteki Büküm Kısaltmalarının Okunuş Kılavuzu:
Sözlük maddelerinde yer alan büküm notasyonları şu leksikografik işlevleri temsil eder:
Sözlük maddelerinde yer alan büküm notasyonları şu leksikografik işlevleri temsil eder:
- diş. (-ê) veya diş. (-yê): Sözcüğün dişil olduğunu ve tekil eğik (bükümlü) durumda aldığı eki belirtir.
- er. (-î) veya er. (-yî): Sözcüğün eril olduğunu ve tekil eğik durumda aldığı eki belirtir.
- er. & diş. (-î / -ê): Hem eril hem dişil kullanılan ortak cinsiyetli (hevbeş) adları gösterir.
- (-î; eğik: bajêr), (izafe: riya): Düzensiz eğik ya da izafe biçimi açık etiketle verilir. Çoğul eki (-an / -yan) düzenlidir, ayraçta verilmez (bkz. ön kısımdaki Ad çekimi tablosu).
- f. (-bingeh-): Parantez içinde iki tire arasında verilen kök, fiilin şimdiki zaman çekim gövdesidir (örn: zanîn: (-zan-) → dizane; avêtin: (-avêj-) → diavêje).