Ek 6Pêvek 6 · KÜRTÇE MORFOLOJİK YAPIM EKLERİ VE ÖNEKLERTABLOYA PÊŞGIR Û PAŞGIRÊN ZIMANÊ KURDÎ
Önekler ve soneklerPêşgir û paşgir
Kürtçe (Kurmancî), Hint-Avrupa dil ailesinin İrani koluna mensup son derece üretken bir bükümlü ve eklemeli dildir. Sözlük gövdesinde yer alan 13.317 maddenin yaklaşık %41’i ([yapım: …] rozetli maddeler) türetim yoluyla teşekkül etmiştir. Kürtçede köklerden yeni isim ve sıfatlar türeten en yaygın önekler (pêşgir) ve sonekler (paşgir) aşağıda sistematik olarak özetlenmiştir:
20 satır20 rêz
| Önek (Pêşgir) | İşlevi ve Semantik Anlamı | Örnek Türetimler (Kürtçe) | Türkçe Karşılıkları |
|---|---|---|---|
| bê- | Yokluk, olumsuzluk, mahrumiyet (-siz/-suz) | bêbext, bêdeng, bêpar, bêhêvî, bêçare | bahtsız/vefasız, sessiz, paysız, umutsuz, çaresiz |
| ne- | Fiil, sıfat ve isimlerde genel olumsuzluk | nenas, nediyar, nepak, nezan, nexweş | tanınmadık, belirsiz, murdar/kötü, bilgisiz/cahil, hasta |
| hev- | Birliktelik, ortaklık, karşılıklılık (eş-, ortak-) | hevkar, hevwelatî, hevpar, hevrê, hevdeng | işbirlikçi, yurttaş, ortak, yoldaş, sesteş |
| ser- | Baş, üstünlük, yöneticilik, başlangıç | serdest, serok, serhildan, serwer, serbixwe | üstün/hâkim, başkan, ayaklanma, hükümran, bağımsız |
| der- | Dış, harici, hariç tutma, çıkarma | derve, derdor | dışarı, çevre/muhit |
| ber- | Ön, nezd, taraf, verim, ürün, sorumluluk | berpirsiyar, berbang, berdest, berwar, berxwedan | sorumlu, şafak, el altında/hazır, yamaç, direniş |
| pêş- | İleri, öncülük, evveliyat, ön hazırlık | pêşmerge, pêşbînî, pêşgotin, pêşketin, pêşeng | öncü savaşçı, öngörü, ön söz, ilerleme, kılavuz |
| paş- | Geri, ard, sonralık, akıbet, gericilik | paşverû, paşeroj, paşgotinî, paşmayî, paşguh | gerici, istikbal/gelecek, dedikodu, kalıntı, ihmal |
| dil- | Gönül, duygu, içsel ve ahlaki nitelikler | dilsoz, dilpak, dilgerm, dilşad, dilovan | sadık/yürekten bağlı, temiz kalpli, sıcakkanlı, neşeli, merhametli |
| dest- | El, emek, müdahale, ilk adım | destpêk, destkarî, destbira, desthilat, destxet | başlangıç, el emeği/müdahale, ahretlik kardeş, iktidar, elyazması |
(2)
| Sonek (Paşgir) | İşlevi ve Semantik Anlamı | Örnek Türetimler (Kürtçe) | Türkçe Karşılıkları |
|---|---|---|---|
| -van / -ban | Meslek, uğraş, koruma ve aidiyet ismi | baxçevan, aşvan, dergevan, masîvan, gavan | bahçıvan, değirmenci, kapıcı/muhafız, balıkçı, sığırtmaç |
| -dar | Sahiplik, taşıyıcılık, yetki sıfatı/ismi | birîndar, hêvîdar, beşdar, guhdar, şaredar | yaralı, umutlu, katılımcı, dinleyici, belediye başkanı |
| -kar / -ger | Uğraşı, emeği veya mesleği icra eden fail | karker, xebatkar, şîrovekar, şoreşger, hesinger | işçi, emekçi, yorumcu, devrimci, demirci |
| -mend / -bar | Yetkinlik, erdem veya yük bildiren sıfat | aqilmend, hunermend, gunehbar, tawanbar | akıllı/bilge, sanatçı, günah yüklü, suçlu/sanık |
| -kêş | Katlanan, çeken, sürdüren fail veya alet | kedkêş, jankêş, tutinkêş | emekçi, acı çeken, tütün tiryakisi |
| -geh / -xane | Mekân, yer, kurum, tesis, yapı veya bina | zanîngeh, firokgeh, pirtûkxane, nexweşxane | üniversite, havalimanı, kütüphane, hastane |
| -dank | Eşya veya maddeyi muhafaza eden kap ismi | xwelîdank, çaydank, şekirdank, pênûsdank | küllük, çaydanlık, şekerlik, kalemlik |
| -stan | Yer, yurt, yoğunluk veya memleket ismi | xerîbstan, gulistan, daristan, goristan | gurbet ili, güllük, ormanlık, mezarlık |
| -ok / -ik | Küçültme, sevgi, alışkanlık veya sıfat | zarok, keçik, şermok, tirsok, kenok | çocuk, kızcağız, utangaç, korkak, güleç |
| -î / -atî / -tî | Somut köklerden soyut durum/kavram ismi | hevaltî, azadî, ronahî, kurdayetî, mirovatî | arkadaşlık, özgürlük, aydınlık, Kürtlük, insanlık |