Ek 1Pêvek 1 · TEMEL FİİLLERİN KÖK VE ÇEKİM TABLOSUTABLOYA LÊKERÊN BINGEHÎN
Temel fiillerLêkerên bingehîn
Kürtçede (Kurmancî) fiillerin geçmiş zaman kökleri (mastardan türeyen biçim) ile şimdiki zaman kökleri arasında köklü morfolojik asimetriler bulunmaktadır. Düzensiz fiillerin şimdiki zaman kökü çoğu zaman mastara bakılarak öngörülemez. Sözlük kullanıcısının metinlerde karşılaştığı fiil çekimlerini doğru çözümleyebilmesi ve kök mastara ulaşabilmesi amacıyla en sık kullanılan fiiller aşağıda derlenmiştir: düzensizlerin yanında, karşılaştırma için kökü mastardan kurallı olarak çıkan bazı fiiller de (pirsîn → -pirs-, nivîsîn → -nivîs- gibi) tabloda yer alır. Önekli fiillerde önek kökten tireyle ayrılır (vekirin: ve-k- → vedike).
Kısaltmalar: Msd: Mastar (Çavkanî) | f. gçl.: Geçişli fiil (lêkera gerguhêz) | f. gçsz.: Geçişsiz fiil (lêkera negerguhêz) | Borî: Geçmiş Zaman Kökü | Niha: Şimdiki Zaman Kökü | 3. Tekil: O (Ew) şahsı şimdiki zaman çekimi.
46 satır46 rêz
| Mastar (Kurmancî) | Kurdî-Erebî | Tür | Kök (Borî) | Kök (Niha) | Şimdiki Zaman (3. Tekil) | Türkçe Anlamı |
|---|---|---|---|---|---|---|
| anîn | ئانین | f. gçl. | anî- | -în- | tîne / diîne | getirmek |
| avêtin | ئاڤێتن | f. gçl. | avêt- | -avêj- | diavêje | atmak, fırlatmak |
| axaftin | ئاخافتن | f. gçsz. | axaft- | -axiv- | diaxive | konuşmak |
| bihîstin | بهیستن | f. gçl. | bihîst- | -bihîz- | dibihîze | duymak, işitmek |
| birin | برن | f. gçl. | bir- | -b- | dibe | götürmek |
| bûn | بوون | f. gçsz. | bû- | -b- | dibe | olmak |
| çûn | چوون | f. gçsz. | çû- | -ç- | diçe | gitmek |
| çandin | چاندن | f. gçl. | çand- | -çîn- | diçîne | ekmek, dikmek |
| dan | دان | f. gçl. | da- | -d- | dide | vermek |
| dîtin | دیتن | f. gçl. | dît- | -bîn- | dibîne | görmek |
| firotin | فرۆتن | f. gçl. | firot- | -firoş- | difiroşe | satmak |
| firîn | فرین | f. gçsz. | firî- | -fir- | difire | uçmak |
| girtin | گرتن | f. gçl. | girt- | -gir- | digire | tutmak; kapatmak |
| gotin | گۆتن | f. gçl. | got- | -bêj- | dibêje | söylemek, demek |
| hatin | هاتن | f. gçsz. | hat- | -ê- / -hêt- | tê / dihêt | gelmek |
| hiştin | هشتن | f. gçl. | hişt- | -hêl- | dihêle | bırakmak, terk etmek |
| ketin | کەتن | f. gçsz. | ket- | -kev- | dikeve | düşmek |
| kirin | کرن | f. gçl. | kir- | -k- | dike | yapmak, etmek |
| kuştin | کوشتن | f. gçl. | kuşt- | -kuj- | dikuje | öldürmek |
| lîstin | لیستن | f. gçl. | lîst- | -lîz- | dilîze | oynamak |
| man | مان | f. gçsz. | ma- | -mîn- | dimîne | kalmak |
| mirin | مرن | f. gçsz. | mir- | -mir- | dimire | ölmek |
| meyîn | مەیین | f. gçsz. | meyî- | -me- | dimeye | mayalanmak, pıhtılaşmak |
| mêtin | مێتن | f. gçl. | mêt- | -mêj- | dimêje | emmek |
| nivîsîn | نڤیسین | f. gçl. | nivîsî- | -nivîs- | dinivîse | yazmak |
| pêçan | پێچان | f. gçl. | pêça- | -pêç- | dipêçe | sarmak, dolamak |
| parastin | پاراستن | f. gçl. | parast- | -parêz- | diparêze | korumak, savunmak |
| pirsîn | پرسین | f. gçl. | pirsî- | -pirs- | dipirse | sormak |
| pijîn | پژین | f. gçsz. | pijî- | -pij- | dipije | pişmek |
| qewimîn | قەومین | f. gçsz. | qewimî- | -qewim- | diqewime | meydana gelmek, olmak |
| revîn | ڕەڤین | f. gçsz. | revî- | -rev- | direve | kaçmak |
| razan | ڕازان | f. gçsz. | raza- | ra-zê- | radizê | uyumak, yatmak |
| rabûn | ڕابوون | f. gçsz. | rabû- | ra-b- | radibe | kalkmak, ayaklanmak |
| rûniştin | ڕوونشتن | f. gçsz. | rûnişt- | rû-n- | rûdinê | oturmak |
| standin | ستاندن | f. gçl. | stand- | -stîn- | distîne | almak, teslim almak |
| şandin | شاندن | f. gçl. | şand- | -şîn- | dişîne | göndermek, yollamak |
| şûştin | شووشتن | f. gçl. | şûşt- | -şo- | dişo | yıkamak |
| şikestin | شکەستن | f. gçsz. | şikest- | -şikê- | dişike | kırılmak |
| vegerîn | ڤەگەرین | f. gçsz. | vegerî- | ve-ger- | vedigere | geri dönmek |
| vekirin | ڤەکرن | f. gçl. | vekir- | ve-k- | vedike | açmak |
| vexwarin | ڤەخوارن | f. gçl. | vexwar- | ve-xw- | vedixwe | içmek |
| xistin | خستن | f. gçl. | xist- | -x- | dixe | koymak; düşürmek; vurmak |
| xwendin | خوەندن | f. gçl. | xwend- | -xwîn- | dixwîne | okumak |
| xwarin | خوارن | f. gçl. | xwar- | -xw- | dixwe | yemek yemek |
| zanîn | زانین | f. gçl. | zanî- | -zan- | dizane | bilmek |
| zayîn | زایین | f. gçsz. | zayî- | -zê- / -za- | dizê | doğurmak; doğmak, dünyaya gelmek |