X خ

575 madde575 serbêje

-

-xwansonekOkuyan, söyleyen, zikreden, icra eden anlamında ad ve sıfat…
-xwarsonekYiyen, tüketen, maruz kalan anlamında birleşik ad ve sıfat…
-xwazsonekİsteyen, talep eden, arzulayan anlamında birleşik sıfat ve ad…
-xweşsonekHoş, güzel, tatlı anlamında birleşik niteleme sıfatları türeten…

xa

xaçdiş.Haç, istavroz
xaçepirsdiş.Kare bulmaca, çapraz bulmaca
xaçerêzdiş.Çapraz bulmaca, kare bulmaca
xadimer. & diş.Kadın hizmetçi, cariye
xakdiş.Toprak, yer yüzeyi, arazi, vatan toprağı
xakîsf.Toprak rengi, haki
xakîbûndiş.Alçakgönüllülük, tevazu, kibrini yenme hâli
xaknaser. & diş.Toprakbilimci, pedolog, toprak yapısını inceleyen uzman
xaknasîdiş.Toprakbilim, pedoloji
xalIer.Dayı, annenin erkek kardeşi
xalIIdiş.Ben (derideki leke veya güzellik işareti), leke, dövme
xalifînf. gçsz.Yolunu şaşırmak, sapmak, geride kalmak, kaybolmak
xalîçediş.Halı, kilim, seccade
xalîçikdiş.→ mafe
xalojindiş.Dayı hanımı, yenge (dayının eşi olan kadın akraba)
xalorzaer.→ kurxal
xaltîIdiş.Teyze, annenin kız kardeşi
xaltîIIdiş.Dayılık, dayı ile yeğen arasındaki akrabalık bağı
xalxalkdiş.Dalak
xalxalokdiş.Uğur böceği, gelinböceği (Coccinella)
xamsf.Ham, olgunlaşmamış (meyve, tütün vb. için)
xamberdêrdiş.Üç yaşında kısır kalmış dişi koyun
xamtîdiş.Hamlık, olgunlaşmamışlık
xandiş.Han, kervansaray, konaklama yeri
xanediş.Bölme, oda, hane (satranç karesi, cetvel gözü)
xanêsf.Görünür, aşikâr, belirgin, meydanda
xangsf.→ kal II
xanikdiş.Ekmek tahtası, hamur açmaya yarayan alçak yuvarlak sofra / senit
xanimdiş.Hanım, hanımefendi, bayan…
xanîer.Ev, konut, hane, bina (fiziki yapı olarak)
xanmaner.Meskenler, konaklar, mülk
xanoqdiş.Bir çeşit tatlı siyah üzüm
xanûtdiş.Dokuma tezgâhı; dokumacı dükkânı
xapdiş.Hile, aldatma, düzen, fırıldak
xapandinf. gçl.Aldatmak, kandırmak, yanıltmak, tuzağa düşürmek, dolandırmak
xapanoksf.Yanıltıcı, göz boyayıcı, aldatıcı nesne veya durum
xapînf. gçsz.Aldanmak, kanmak, oyuna gelmek, yanılmak
xapoksf.Aldatıcı, kandırıcı, güvenilmez kimse
xapxapoksf. & er.Düzenbaz, dolandırıcı, üçkâğıtçı
xarIer.At koşturma, dörtnal
xarIIdiş.Büyük koyun sürüsü
xartûşdankdiş.→ fîşekdank
xarûzer.Kışlık saklanmak üzere ipe dizilmiş ceviz veya fındık dizisi
Xarzîdiş.Garzan aşireti mensubu
xatirer.Hatır, gönül, lütuf
xatirxwestinf. gçl.→ jihevveqetîn
xatûndiş.Hatun, asil kadın, hanımefendi…
xavsf.Çiğ, ham
xayer.→ xwedî
xayîner. & diş. & sf.Hain, hıyanet eden, dönek, güvenilmez
xayîntîdiş.Hainlik, hıyanet, kalleşlik, döneklik
xazilbağ.→ xwezî

xe

xebatdiş.Çalışma, iş, emek
xebatgerer. & diş.Mücadele insanı, dava insanı, aktivist
xebatgerîdiş.Mücadelecilik, aktivizm, dava insanlığı
xebatkarer. & diş. & sf.İşçi, emekçi, çalışan kimse
xebatkarîdiş.Çalışkanlık, emekçilik ruhu, gayretlilik
xeberdiş.Haber, havadis, bilgi
xeberdandiş.Konuşma, söz
xebernamediş.Sözlük, lügat
xebirçîdiş.→ qumsî
xebitandinf. gçl.Çalıştırmak, iş gördürmek
xebitînf. gçsz.Çalışmak, emek sarf etmek, çabalamak
xebûsdiş.Un, yağ ve pekmezle yapılan koyu kıvamlı bir tatlı, helva türü
xecxecoker.Gelincik çiçeği (Papaver rhoeas)
xedarsf.Gaddar, zalim, acımasız, insafsız
xedaranezf.Acımasızca, gaddarca, merhametsiz bir biçimde
xedarîdiş.Gaddarlık, zalimlik, acımasızlık; amansızlık
xefsf.Gizli, saklı, örtülü
xefikdiş.Tuzak, kapan (küçük hayvanlar ve kuşlar için)
xeftaner.Kaftan, cübbe benzeri uzun üst giysisi
xeladiş.Kıtlık, açlık, pahalılık
xelassf.Kurtulmuş, azat
xelasbûnf. gçsz.Kurtulmak, felaha ermek, sona ermek
xelasbûyîsf.Kurtulmuş, selamete ermiş, felah bulmuş
xelasîdiş.Son, nihayet, bitiş
xelaskirinf. gçl.Kurtarmak, felaha erdirmek, tamamlamak, bitirmek
xelasvaner. & diş.Kurtarıcı, tahlisiye memuru, necat bahşeden kimse
xelasvanîdiş.Kurtarıcılık mesleği, tahlisiye görevi
xelatdiş.Ödül, mükâfat
xelatgirer. & diş.Ödül sahibi, ödül alan kimse
xelefdiş.→ çewtî
xelekdiş.Halka, çember, ilmik, kıvrım, yay; saç buklesi
xeletdiş. & er. & sf.Hata, yanlış, yanılgı; -bi xeletî yanlışlıkla; -xelet kirin…
xeletîdiş. & sf.→ xelet
xelîfeer.Halife
xelîldiş.Parmak zili, rakkas zili, kastanyet
xelînf. gçsz.Midesi bulanmak, midesi ekşimek
xelker.Halk, ahali, millet, topluluk
xelkdostsf.→ gelparêz
xelkdostîdiş.→ gelparêzî
xelksalarîdiş.→ demokrasî
xemdiş.Gam, keder, tasa, kaygı, üzüntü; -ketin xeman tasalanmak, derde…
xembilsf. & er.→ derdperwer
xembirsf.Dert gideren, keder kesen, gam savar
xemegurîdiş.Keler, büyük kertenkele; bukalemun
xemgînsf.Gamlı, kederli, hüzünlü, tasalı, dertli
xemgînîdiş.Gam, keder, hüzün, üzüntü
xemildiş.Süs, ziynet, donanım, bezek
xemilandinf. gçl.Süslemek, donatmak, bezemek, tezyin etmek
xemilîsf.Süslü, donanmış, bezeli, şık; güzel giyimli
xemilînf. gçsz.Süslenmek, donanmak, bezenmek
xemkêşsf.Dert çeken, kederli, çilekeş kimse
xemkêşîdiş.Dert çekme, çilekeşlik, keder yükü taşıma
xemnaksf.Hazin, acıklı, dokunaklı, keder verici
xemrevînsf.Gam dağıtan, keder gideren, teselli eden
xemrevînîdiş.Gam dağıtma, teselli hâli, avuntu
xemrîsf.Vişneçürüğü, şarap rengi, koyu mor veya bordo
xemsarsf.İhmalkâr, kayıtsız, umursamaz, lakayt, vurdumduymaz, tembel
xemsarîdiş.İhmalkârlık, kayıtsızlık, umursamazlık, vurdumduymazlık
xemxwarer. & diş.Dert ortağı, candan ilgilenen, kaygı duyan kimse
xemxwarîdiş.Dert ortaklığı, candan ilgi, himaye ve alaka
xencerdiş.Hançer, kama
xendekdiş.Hendek
xendxendokdiş.Boğmaca, boğmaca öksürüğü
xeniqandinf. gçl.Boğmak, havasızlıktan öldürmek
xeniqînf. gçsz.Boğulmak, nefesi kesilmek
xenîkediş.Öküz boyunduruğunu bağlamaya yarayan boyun kayışı veya değneği
xepdiş.Saban çivisi, sabanın okunu gövdeye bağlayan pim
xepardiş.Ot alma ve çapalama, kök boğazını yumuşatıp yabani otları…
xerasf.→ xirab
xerabsf.→ xirab
xeracer.Haraç, vergi, cizye; a) türlü harcama ve masraflar; b)…
xerandinf. gçl.Atı dizginlemek, gem vurup durdurmak
xerarer.Büyük çuval, yün veya kıldan dokunmuş büyük yük çuvalı, harar
xerater.Dülger, marangoz
xercer.Masraf, harcama, gider her türlü masraf ve harcama
xeriqînf. gçsz.→ xerq
xerîber. & diş. & sf.Yabancı, el, yabancı kimse
xerîbistandiş.→ biyanîstan
xerîbîdiş.Yabancılık, gariplik
xerîbstandiş.Gurbet ili, yabancı memleket, el diyarı
xerîdarer. & diş.Müşteri, alıcı
xerîksf.Meşgul
xermaner.Harman, ekin biçme ve savurma
xernûfdiş.Keçiboynuzu, harnup (Ceratonia siliqua)
xerqdiş.Batma, boğulma, gark olma
xerteler.Büyük yırtıcı kuş, kartal, akbaba
xerzdiş.Balık yumurtası, havyar
xesimer. & diş.→ neyar
xesûdiş.Kaynana, kayınvalide
xeşîmsf.Toy, acemi, saf, bön, deneyimsiz, alık
xeşîmîdiş.Toyluk, saflık, acemilik, deneyimsizlik
xetdiş.Çizgi, hat, sınır
xetçêkerer. & diş.→ qelemkêş
xeterdiş.Tehlike, risk
xeterdarsf.Tehlikeli, korkulu, vahim
xeterediş.→ xeter
xeternaksf.Tehlikeli
xetimandinf. gçl.→ xitimandin
xetimînf. gçsz.Tıkanmak, kapanmak
xetîrediş.Meşale, çıra
xetkêşdiş.Cetvel, çizgi çekmeye yarayan düz araç
xewdiş.Uyku
xewalûsf.Uykulu, mahmur, uyku sersemi kimse
xewalûyîdiş.Uykululuk hâli, mahmurluk, sersemlik
xewarer.Uykucu, çok uyuyan kimse
xewçûyîsf.→ nivistî
xewlesf.Tenha, ıssız, sakin, kuytu
xewndiş.Rüya, düş; vizyon; -xewn dîtin rüya görmek; -xewna giran derin…
xewnerevîdiş.→ bêxewî
xewnerojdiş.Gündüz düşü, hülya, dalıp gitme
xewnerojkdiş.Gündüz düşü, hülya, hayal
xewnoşkdiş.Kestirme, hafif uyku, şekerleme
xewreşdiş.Karabasan, kabus, gece gelen korkulu rüya
xewrevîdiş.Uykusuzluk, uykunun kaçması, insomnia
xewrevînsf.Uyku kaçıran, uykuyu bölen durum veya düşünce
xewrevînîdiş.Uykusuzluk, uykunun kaçması durumu
xewxurandîsf.Uykusu bölünmüş, uykusunu alamamış, mahmur
xeyaldiş.Hayal, hülya, düş; fikir, zihin, kuruntu
xeyalîsf.Hayali, imgesel, kurgusal, zihinde tasarlanan
xeyalperestsf. & er.Hayalperest, hayallere dalıp gerçeklerden uzaklaşan
xeyalperestîdiş.Hayalperestlik, hülyalara kapılma huyu
xeyalwerîdiş.→ aşop
xeyddiş.Dargınlık, kırgınlık
xeyidandinf. gçl.Küstürmek, darıltmak, gücendirmek
xeyidîsf.Küs, dargın, gücenmiş, kırgın kimse
xeyidînf. gçsz.Darılmak, gücenmek, küsmek
xeyred.→ xêncî
xeyroksf.Alıngan, çabuk küsen, tez incinen kimse
xeyseter.Haslet, huy, tabiat, özellik
xeysetnaver.Sıfat
xezsf.Ağız, burun, göz ve kuyruk çevresi sarımsı kızıl veya…
xezalIdiş.Ceylan, gazal, dağ keçisi; -karê xezalê ceylan yavrusu
xezalIIdiş.Sonbaharda yere dökülen sarı yapraklar, hazan yaprakları
xezalîsf.Ceylan gibi, ceylana özgü
xezalokdiş.→ xezal I
xezebdiş.Gazap, öfke, hiddet, kızgınlık
xezebnaksf.Korkunç, öfkeli, gazap dolu, hiddetli
xezeldiş.Gazel, divan ve klasik Doğu edebiyatında lirik şiir türü
xezibînf. gçsz.Öfkelenmek, kızmak, hiddetlenmek, gazaba gelmek
xezirînf. gçsz.Domuz gibi inat etmek, direnmek, yerinden kıpırdamamak
xeznediş.Hazine, definelik, kıymetli eşya kasası
xeznedarer. & diş.Hazinedar, veznedar, maliye görevlisi
xeznedarîdiş.Hazinedarlık makamı, maliye işleri yönetimi
xezûrer.Kayınpeder, kaynata
xezûrtîdiş.Kayınpederlik, kayınbabalık makamı. têketin rewşa xezûrtiyê…

xê

xêldiş.Kısa bir süre, bir an, bir lahza bir müddet, az bir süre…
xêlîIdiş.Duvak, gelin duvağı (gelinin başını ve yüzünü örten ince örtü)
xêlîIIdiş.Gelin alayı, gelini getiren düğün kafilesi
xêncîed.-den başka, -den gayrı, haricinde; -xêncî wê yekê ondan başka…
xêrdiş.Hayır, iyilik, sevap; bereket, hayır hasenat; -bi xêra te /…
xêrdarsf.Hayırlı, uğurlu, yararlı, bereketli iş veya kimse
xêrhatindiş.→ bixêrhatin
xêrnassf.Kadirşinas, iyilikbilir, yapılan iyiliği unutmayan
xêrnexwazsf. & er.Hasetçi, kötülük isteyen, çekemez kimse
xêrnexwazîdiş.Hasetlik, çekememezlik, fenalık isteme huyu
xêrûbêrdiş.Bolluk bereket, feyiz, semere
xêrxwahsf.İyilik dileyen, hayırhah, başkalarının selametini arzulayan
xêrxwazer. & diş. & sf.Hayırsever, iyiliksever kitle veya kişi
xêrxwazanezf.Hayırseverce, iyiliksever biçimde
xêrxwazîdiş.Hayırseverlik, iyilikseverlik
xêvetdiş.Çadır, beyaz bez çadır, oba çadırı
xêvjimêrdiş.Bilgisayar
xêzdiş.Çizgi, hat, çizik
xêzandiş.Aile, hane halkı
xêzkerer. & diş.→ nexşekêş

xi

xidîkdiş.→ qirik I
xifşdiş.Ceylan yavrusu, yavru gazal
xilassf.→ xelas
xilaskirinf. gçl.→ xelaskirin
xilmaşsf.Uyuklayan, mahmur, uyku sersemi
xilolikdiş.Dolu tanesi
xilpdiş.Fidan, bir yaşını aşmış genç ağaç sürgünü
xilxilandinf. gçl.Fokurdatmak, kaynatıp çalkalamak
xilxilediş.Dağ sırtı, sıradağ uzantısı
xilxilînf. gçsz.Fokurdamak, kaynayıp çağıldamak, coşmak
ximdarer. & diş.Boyacı, kumaş ve iplik boyayan kimse
ximximediş.Genizden çıkan hırıltı veya mırıltı sesi
ximximînf. gçsz.Genizden ses çıkarmak, hım hım konuşmak
ximximkdiş.Burun deliği
xinamîer. & diş.Dünür, evlilik yoluyla akraba olan kimse; -xinamî bûn dünür…
xinamîtîdiş.Dünürlük, sıhri hısımlık bağı
xinûsîdiş.Yayık, ortasında delik bulunan toprak tereyağı yayığı
xinzîrer. & diş.Domuz, hınzır; -goştê xinzîr domuz eti
xirIer.Erkeklik uzvu, penis (çocuklar için)
xirIIsf.Issız, çorak, bomboş ıpıssız, terk edilmiş, çıplak ve kimsesiz
xirabsf.Kötü, fena, berbat
xirabbûnf. gçsz.Bozulmak, yıkılmak, harap olmak, çürümek
xirabbûyîsf.Bozulmuş, bozuk
xirabîdiş.Kötülük, fenalık, şer, zarar
xirabkarer. & diş.Bozguncu, fesatçı, tahripkâr kimse
xirabkarîdiş.Bozgunculuk, sabotaj, tahrip eylemi
xirabkirinf. gçl.Bozmak, yıkmak, harap etmek, tahrip etmek
xirabtirsf.Daha kötü, daha fena, daha harap
xiravsf.→ xirab
xirawsf.Bozuk, harap, kullanılamaz hâlde olan
xirbediş.Yıkıntı, enkaz, harabe
xirêfdiş.Ziyafet, şölen, mükellef sofra
xirnaqer. & diş.Tavşan yavrusu, küçük ada tavşanı
xirovîdiş.Akdarı, süpürgedarısı, gine darısı
xirşsf.Kısır, yemişsiz, meyve vermeyen (ağaç veya bitki)
xirter.Üç veya dört yaşında koç
xirtemikdiş.Kıkırdak dokusu
xirtikdiş.Ham kabak veya ham hıyar, körpe hıyar
xirve kirinf. gçl.→ kom
xirvebûnf. gçsz.Toplanmak, bir araya gelmek, birikmek
xirxaler.Halhal, kadınların ayak bileğine taktığı süs halkası
xirxalîsf.Halhallı, ayağında halhal bulunan
xirzdiş.→ morîk
xisardiş.Zarar, ziyan, hasar
xistinf. gçl.Düşürmek, yıkmak
xişirdiş.Ziynet, takı, mücevherat, süs eşyaları (kadın takıları)
xişîlokdiş.Küçük çığ, kar kayması
xişîndiş.→ pejnek
xiştIsf.Aynı hizada, eşit seviyede, denk, düz
xiştIIer.Kerpiç, güneşte kurutulmuş tuğla
xiştIIIer.Mızrak veya kargı ucu, sivri demir temren
xiştavdiş.Çisenti, ince ve usul usul yağan yağmur
xişxişediş.Hışırtı sesi, yaprak veya kumaş sürtünme sesi
xişxişînf. gçsz.Hışırdamak, rüzgârda veya sürtünmeyle ses çıkarmak
xişxişokdiş.Çıngırak, sallanınca hışırdayan bebek oyuncağı
xitimandinf. gçl.Tıkamak, kapatmak, mühürlemek, akışını kesmek
xiyadiş.Develerin çökmesi; -xiya bûn çökmek, diz çökmek; -xiya kirin…
xiyaldiş.Fikir, düşünce, hayal, tasavvur; -hatine xiyala yekî aklına…
xiyalşkestîsf.Hayal kırıklığına uğramış, sukutuhayale uğramış
xiyanetdiş.İhanet, hıyanet, kalleşlik, döneklik. xiyanet li hevalê xwe…
xiyarer.Salatalık, hıyar
xizansf.Yoksul, fakir, muhtaç, sefil
xizanîdiş.Yoksulluk, fakirlik, sefalet
xizêmdiş.Hızma, kadınların burun kanadına taktığı altın veya gümüş süs…
xizmer. & diş.Akraba, hısım
xizmatîdiş.→ lêzimtî
xizmetdiş.Hizmet, iş, vazife
xizmetkarer. & diş.Hizmetkâr, hizmetçi, uşak
xizmîdiş.→ nêzîkayetî
xizmtîdiş.Akrabalık
xizmûkedûer. & diş.→ lêzim
xiznediş.Hazine, define; hazine dairesi; -xizne-defîne define, gömülü…

xî

xîçiker.Çakıl, çakıl taşı
xîretdiş.Gayret, şevk, azim, çaba
xîretdarsf.Gayretli, çalışkan; hamiyetli, namuslu
xîzdiş.Kum

xo

xodanepaşdiş.→ xwedanepaş
xofdiş.Korku, dehşet, ürküntü
xonçediş.Sini, alçak yuvarlak yemek sofrası; hamur açma tahtası
xopaner. & sf.Virane, harabe, ıssız ve terk edilmiş yer
xorimdiş.Büyük saman veya ot balyası, bağlamı
xortsf. & er.Genç, taze
xortanîdiş.Gençlik çağı, delikanlılık dönemi
xorveşer.→ kirosik
xoşsf. & zf.→ xweş
xoşîdiş.→ xweşî
xoşmeşrebsf.Hoşsohbet, neşeli, güleç yüzlü, cana yakın
xoxdiş.Şeftali (Prunus persica)
xozîbağ.→ xwezî

xu

xubardiş.Toz, toz duman, havada asılı toz zerrecikleri
xudaner. & diş.Sahip, malik, iye
xudanbextsf.Dürüst, güvenilir, sözünün eri
xudannassf.Efendisini tanıyan, vefalı, hürmetkâr kimse
xudantîdiş.Sahiplik, efendilik, mülkiyet hakkı
xudanxêrer. & diş.Hayırsever, iyiliksever kimse
xudbînîdiş.→ xwehezî
xulamer.Hizmetkâr, uşak, oda uşağı, emir kulu
xulamîdiş.Hizmetkârlık, uşaklık, hizmet etme görevi
xulamkoleer. & diş.Köle veya hizmetkâr çocuğu
xulamoker.Kul köle, iradesiz uşak, kukla
xulamtîdiş.Kulluk, kölelik, hizmetkârlık
xulbokdiş.Düğme iliği
xulekdiş.Dakika
xulexuldiş.Su çağıltısı, dere ve ırmak şırıltısı
xulîndiş.Su çağıltısı, denizin veya kabaran nehrin dalga sesi
xulxulînf. gçsz.Gürül gürül çağıldamak, coşkuyla akmak
xumamdiş.Sis, pus, duman
xumxumînf. gçsz.Derinden uğuldamak, gök gürlemesi gibi ses çıkarmak
xunavdiş.Çiğ, şebnem
xunedaer. & diş.Okumuş, mürekkep yalamış, aydın, görgülü ve terbiyeli kimse
xurafatdiş.Hurafe, batıl inanç, asılsız rivayetler bütünü
xurandinf. gçl.Kaşımak, kaşıntıyı gidermek
xurandina serîdiş.Kararsızlık veya şaşkınlıkla başı kaşıma hâli, derin düşünceye…
xurbetdiş.Gurbet, yabancı memleket, el diyarı
xurcdiş.Heybe; binek hayvanına veya omuza asılan, kıldan veya yünden…
xurdemendediş.Hırdavat, ufak tefek eşya, incik boncuk
xurdemendefiroşer. & diş.Hırdavatçı, incik boncuk satan tüccar
xureker.Yiyecek, azık, gıda, besin
xurfikdiş.→ pirpar
xuricînf. gçsz.Gökten kayıp düşmek (yıldız için); mecazen halk kahramanının…
xurîkdiş.Çiçek hastalığı (tıp. variola)
xurînIf. gçsz.Kaşınmak
xurînIIf. gçsz.Hayvanı mahmuzlamak, dehlemek, kamçılamak
xurînîdiş.Sabah atıştırmalığı, hafif sabah kahvaltısı
xurmediş.Hurma…
xurtsf.Güçlü, kuvvetli, kudretli, sağlam; nüfuzlu
xurtanezf.Güçlüce, kudretle, sağlam bir surette
xurtbûnf. gçsz.Güçlenmek, kuvvet bulmak, pekişmek
xurtîdiş.Güç, kuvvet, kudret
xurtkirinf. gçl.Güçlendirmek, tahkim etmek, takviye etmek
xurttirsf.Daha güçlü, daha kuvvetli, daha sağlam
xurttirînsf.En güçlü, en kuvvetli, en kudretli
xurûbdiş.Gün batımı, gurup vakti, akşam karanlığının basması
xurxurînf. gçsz.Horlamak, uykuda genizden hırıltı çıkarmak
xurxurkdiş.Horlama, soluk alma sırasındaki hırıltı sesi
xuşînf. gçsz. & diş.Hışırdamak, hışırtı çıkarmak; su gibi çağıldamak
xuyasf.Görünür, belli, aşikâr, meydanda; -xuya bûn görünmek, belirmek
xuyabûnf. gçsz.Görünmek, belirmek, tezahür etmek
xuyakirinf. gçl.Göstermek, izhar etmek, ortaya koymak
xuyanf. gçsz.Görünmek, nazara çarpmak
xuyanekdiş.Fenomen, görüngü, duyularla algılanan olay
xuyanîdiş.Görünüm, tezahür, manzara, dışa vurum
xuyayîsf.Görünür, ortada olan, aşikâr, bariz

xû

xûdiş.Ter
xûdanf. gçl. & diş.Terlemek
xûkdiş.Vergi, harç, rüsum
xûsîdiş.Kırağı, don, ayaz
xûşkdiş.→ xwişk
xûzsf.→ kûz

xw

xwarIzf. & sf.Aşağı, aşağıya doğru
xwarIIsf.Eğri, bükük, çarpık
xwarayîdiş.Eğrilik, çarpıklık
xwarinf. gçl. & diş.Yemek, tüketmek; -nan xwarin yemek yemek; -hev xwarin birbirini…
xwarinçêkerer. & diş.→ aşpêj
xwaringehdiş.Yemek salonu
xwarinmehvandiş.Büyük ziyafet, mükellef konuk sofrası, şölen
xwarinparêzsf.Diyet yapan, perhiz tutan, beslenmesine dikkat eden kimse
xwarinparêzîdiş.Diyet yapma, perhiz kurallarına riayet
xwarinperwersf. & er.Boğazına düşkün, yemek meraklısı, obur kimse
xwaromarosf.Eğri büğrü, dolambaçlı, kıvrım kıvrım
xwarzîer. & diş.Yeğen (kız kardeşin çocuğu)
xwarzîker. & diş.Küçük yeğen, sevimli bacı çocuğu
xwarzîtîdiş.Yeğenlik (kız kardeşin çocuğu olma hâli), dayı ile yeğen…
xwastdiş.→ xwestek
xwastinf. gçl.→ xwestin
xwazgîner. & diş.Görücü, dünürcü, evlilik arabulucusu
xwazgînîdiş.Kız isteme, dünürcülük etme
xwazgînîkerer. & diş.Dünür, kız istemeye giden elçi heyeti mensubu
xwazgînîkerîdiş.Dünürlük etme, kız isteme görevi
xwazoker. & diş.Dilenci, isteyen kimse
xwezm.Kendi, kendisi, kendim, kendin, kendimiz, kendiniz, kendileri…
xwe-önekÖnek; dönüşlülük, kendi kendine oluş, öz ve aidiyet bildiren…
xwebawersf.Kendine güvenen, özgüven sahibi kimse
xwebawerîdiş.Özgüven, kendine inanma ve güvenme duygusu
xwebersf. & zf.Kendiliğinden oluşan, spontane, tabii olarak meydana gelen
xwebexşsf. & er.Gönüllü, fedakâr, kendini adayan kimse
xwebexşîdiş.Gönüllülük, fedakârlık, adanmışlık
xwebixwesf.→ otomatîk
xwebûndiş.Kendisi olma, öz kimlik, varoluşsal özlük bilinci
xwecihîer. & sf.Yerli, yörenin yerlisi, yerleşik halk
xwedaer.→ Xwedê
xwedaner.Sahip, malik, efendi
xwedanbextsf.Bahtiyar, şanslı, kutlu, talihli kimse
xwedanepaşdiş.Çekingenlik, geri durma, kendini soyutlama, isteksizlik
xwedankedsf.Emek sahibi, alın teri döken, emektar
xwedanmaler. & diş.Ev sahibi, hane reisi, mülk sahibi
xwedannassf.Vefalı, nankör olmayan, efendisini ve velinimetini bilen
xwedanşerefsf.Onurlu, şerefli, haysiyet sahibi kimse
xwedawenddiş.Tanrıça; (mitolojide) tanrı
Xwedêer.Allah, Tanrı, Rab -bi hemdê Xwedê Allah'a şükür; -Xwedê emrê…
xwedêgiravîbağ. & zf.Sözüm ona, güya, sanki, sözde
xwedênassf. & er. & diş.→ îmandar
xwedêperestsf.→ dîndar I
xwedîer.Sahip, iye, malik, efendi; -xwedî bûn sahip olmak
xwedîbextsf.→ qismetdar
xwedîkirinf. gçl.Beslemek, büyütmek, yetiştirmek, bakmak
xwedîpezer.Koyun sahibi, sürü sahibi
xwedîpiştsf.→ piştgerm
xwedîrûmetsf.→ payebilind
xwedîtîdiş.Sahiplik, iyelik, mülkiyet; sahip çıkma
xwedîvînsf.→ îradedar
xwefiroşer. & diş. & sf.Kendini satan kimse, işbirlikçi, satılmış hain
xwefiroşîdiş.İşbirlikçilik, hıyanet, kendini ve değerlerini satma hâli
xwegirîdiş.İtidal, otokontrol, kendini tutabilme erdemi
xwegirtîsf.Kendini tutan, temkinli, vakur, ölçülü kimse
xwehdiş.→ xwişk
xwehezsf.Bencil, egoist, yalnız kendini düşünen ve seven
xwehezîdiş.Bencillik, egoizm, nefisperestlik
xwejînenîgarîdiş.→ otobiyografî
xwekujer. & diş.İntihar eden, kendi canına kıyan kimse
xwekujîdiş.İntihar, kişinin kendi hayatına son vermesi trajedisi
xwekuştindiş.İntihar, özkıyım, kişinin kendi hayatına son vermesi
xwelîdiş.Kül
xwelîdankdiş.Küllük, kül tablası
xwelîsersf.Bahtsız, zavallı, evi yıkılmış
xwemalîsf.Yerli, yerel; dışarıdan gelmemiş
xwenassf. & er.Kendini bilen, haddini ve benliğini tanıyan, arif insan
xwenasîndiş.Kendini tanıma, özbilinç, nefis muhasebesi
xwendasf.→ xwendî
xwendegehdiş.Okul, mektep, eğitim kurumu
xwendekarer. & diş.Öğrenci, talebe
xwendekarîdiş.Öğrencilik, talebelik dönemi ve hâli
xwendevaner. & diş.Okur, okuyucu
xwendevanîdiş.Okurluk, okuma alışkanlığı, kitap kültürü
xwendewarsf. & er.Okur-yazar, tahsilli, münevver, aydın kimse
xwendewarîdiş.Okur-yazarlık, aydınlanma düzeyi, tahsillilik
xwendinf. gçl.Okumak (yazı, kitap vb.)
xwendinbêjer. & diş.Okuyucu, hitabet ustası, metinleri etkileyici okuyan kimse
xwendindostîdiş.→ pirtûkhezî
xwendinhezer. & diş.→ pirtûkhez
xwendinxanediş.Okul, derslik
xwendîsf.Okumuş, tahsil görmüş, eğitimli kimse
xwenîşandandiş.Gösteri, miting, kitlelerin sesini duyurması eylemi
xwenîşanderer. & diş.Gösterici, miting ve yürüyüş katılımcısı
xweparastindiş.Özsavunma, kişinin veya topluluğun kendini meşru müdafaası
xweparêzsf.Özsavunmacı, kendini ve değerlerini koruyan kimse
xwepêşandandiş.Gösteri yürüyüşü, protesto gösterisi
xwepêşanderer. & diş.Gösterici, eylemci
xweragihandindiş.→ nêzîkbûn
xweragirsf.Dirençli, dayanıklı, mukavim, metin kimse
xweragirîdiş.Dirençlilik, dayanıklılık, mukavemet gücü
xweragirtindiş.Direnme, tahammül, zorluklara karşı ayakta kalma
xweristdiş.Doğa, tabiat, natürel çevre
xweristîsf.Doğal, tabii, yapay olmayan, fıtri
xweristnasîdiş.Doğabilim, tabiat ilimleri
xwerûsf.Saf, halis, katışıksız, arı
xwerûbûndiş.Katışıksızlık, arılık, saflık, halislik durumu
xwerûkirinf. gçl.Arılaştırmak, saflaştırmak, katışıklardan temizlemek
xwerûtîdiş.Arılık, duruluk, katışıksızlık erdemi
xwesersf.Bağımsız, özerk, başına buyruk, müstakil
xweseranezf.Özerkçe, bağımsız biçimde, otonom bir usulle
xweserîdiş.Bağımsızlık, özerklik, muhtariyet
xwespartinf. gçl.Dayanmak, güvenmek, sığınmak, bel bağlamak
xwespêrsf.Kendine güvenen, tevekkül sahibi, öz iradesine dayanan
xwestekdiş.İstek, talep, arzu, meyil
xwestekdarsf. & er.İstekli, talip, bir şeyi arzulayan kimse
xwestinf. gçl.İstemek, dilemek
xweşsf. & zf.Hoş, güzel, tatlı, iyi
xweşahîdiş.→ xweşî
xweşawazsf.Güzel sesli, tatlı ezgili, bülbül nağmeli
xweşbextsf.Mutlu, bahtiyar, şanslı, talihli kimse
xweşbextîdiş.Mutluluk, bahtiyarlık, huzurlu saadet hâli
xweşbêhnsf.Güzel kokulu, hoş kokulu, ıtır saçan
xweşbêhnîdiş.Güzel kokuluk, ıtır, aromatik ferahlık
xweşbêjer. & diş.Güzel konuşan, hatip, söz ustası, beliğ kimse
xweşbêjîdiş.Güzel konuşma sanatı, belagat, hitabet yeteneği
xweşbînsf.İyimser, optimist, geleceğe umutla bakan
xweşbînîdiş.İyimserlik, optimizm, hayata müspet bakış
xweşcivaksf.Hoş meclisli, sohbeti tatlı, meclis erbabı
xweşdengîdiş.→ dengxweşî
xweşderddiş.Tatlı dert, aşk derdi, vuslat ıstırabı
xweşdîmensf.Güzel manzaralı, pitoresk, seyri hoş yer
xweşgotindiş.Tatlı söz, güzel konuşma, vecize, kelam-ı kibar
xweşhalsf.Hâli vakti yerinde, keyifli, müreffeh
xweşhalîdiş.Hoşnutluk, memnuniyet, saadet hâli
xweşhevaler. & diş.İyi yoldaş, can dost, hoş arkadaş
xweşiksf.Güzel, hoş, sevimli, cici
xweşikayîdiş.Güzellik, çekicilik, alımlılık hâli; letafet, estetik zarafet
xweşikbûnf. gçsz.Güzelleşmek, alımlı hâle gelmek
xweşiktirsf.Daha güzel, daha alımlı, daha sevimli
xweşiktirînsf.En güzel, en alımlı, en latif
xweşîdiş.Hoşluk, zevk, neşe, esenlik
xweşîbûndiş.Esenlik, sağlık ve huzur içinde olma hâli
xweşkêfsf.Neşeli, keyifli, şen şakrak kimse
xweşkoksf.Hoş, sevimli, sempatik, cana yakın
xweşmêrer.Mert adam, yiğit kimse, delikanlı
xweşmînakdiş.Güzel örnek, numune, taklit edilesi model
xweşnavsf.İyi adlı, namlı, itibarlı, saygın şahsiyet
xweşnîşansf.Uğurlu, hayırlı alamet taşıyan, meymenetli
xweşnûser. & diş.Hattat, güzel yazı yazan kimse, kaligraf
xweşnûsîdiş.Hüsn-i hat sanatı, kaligrafi, güzel yazı sanatı
xweşrengsf.Güzel renkli, alımlı renklere sahip olan
xweşsazsf.Ahenkli, uyumlu, düzenli, armoni içinde
xweştifaqsf.İttifak hâlinde, uyumlu, birlik olmuş
xweştirsf.→ xweş
xweştivinger.Usta avcı, keskin nişancı, tüfeği iyi kullanan
xweştivîsf. & er. & diş.Sevgili, aziz, canan, pek sevilen kimse
xweşwextsf.Vakti hoş, keyifli zaman geçiren kimse
xweşxuraksf.Leziz yiyeceklerle beslenen, nefis aşlar sunan
xweşxwansf. & er.Güzel okuyan, tatlı tilavet eden, bülbül sesli
xweşzimansf.Tatlı dilli, şirin sözlü, konuşması çekici kimse
xweşzimanîdiş.Tatlı dillilik, şirin sözlülük, nezaket
xwevekişandinf. gçl.Geri çekilmek, elini eteğini çekmek, inzivaya çekilmek
xweyer.→ xwedî
xweyîdiş.→ xudan
xwezadiş.Doğa, tabiat
xwezayîsf.Doğal, tabii, yapay olmayan
xwezayîtîdiş.Doğallık, tabiilik, yapmacıklıktan uzak oluş
xwezîbağ.Keşke, ne olurdu, ah bir olsaydı
xwêdiş.Tuz: -bê xwê tuzsuz, tatsız; -xwê lê werkirin tuz ekmek…
xwêdanf. gçl. & diş.→ xûdan
xwêgîrdiş.Tuz kabı, tuzluk
xwêkdiş.Küçük kaya tuzu parçası, tuz zerresi
xwêkêşsf.Tuz çeken, çoraklaşan toprak
xwêlikdiş.Tuzluk, küçük tuz kâsesi
xwêrêjdiş.Tuz serpen alet veya kap
xwêşorsf.Çok tuzlu, çorak su veya toprak
xwêxanediş.Tuzla, kaya tuzu ocağı, tuz çıkarma tesisi
xwêyîsf.Tuzlu, tuzu yerinde veya tuz katılmış
xwişkdiş.Kız kardeş, hemşire, abla, bacı
xwîndiş.Kan: xûna teyr kuşun kanı; -xwîn tê de neman dehşete kapılmak…
xwînavdiş.Kanlı su, kanlı irin, kanla karışık akıntı
xwînavîsf.Kana bulanmış, kanlı, kan rengi
xwînbayîdiş.Kan bedeli, diyet
xwînbayîtîdiş.Kan bedeli ödeme süreci ve usulü
xwînberdiş.Atardamar, kan damarı
xwînçêkersf.Kan yapıcı, alyuvar artırıcı gıda
xwîndarsf. & er. & diş.Kanlı, kana bulanmış
xwîndarîdiş.Kan davalılık durumu, husumet, düşmanlık
xwîndilsf.Yüreği kan ağlayan, dertli, çok üzgün
xwîngermsf.Sıcakkanlı, cana yakın, sempatik kimse
xwîngermanezf.Sıcakkanlılıkla, samimiyetle, cana yakın bir biçimde
xwîngermîdiş.Sıcakkanlılık, samimiyet, cana yakınlık
xwîngiransf.Soğuk, antipatik, itici, sevimsiz kimse
xwîngiranîdiş.Soğukluk, iticilik, sevimsizlik hâli
xwînharsf.Kana susamış, vahşi, yırtıcı, acımasız
xwînhênerdiş.Toplardamar (ven)
xwînîer. & diş.Katil, kan dökücü, can alan kimse
xwînmijsf.Kan emici, sömürücü, asalak
xwînmijîdiş.Kan emicilik, asalaklık, ağır sömürü düzeni
xwînrêjsf. & er.Kan dökücü, cani, katil, katliamcı
xwînrêjîdiş.Kan dökme, katliam, cana kıyma faciası
xwînsarsf.Soğukkanlı, metin, panik yapmayan, sakin kimse
xwînsaranezf.Soğukkanlılıkla, sükûnetle, paniğe kapılmadan
xwînsarîdiş.Soğukkanlılık, sükûnet, metanet duygusu
xwînşêrînsf.Sevimli, tatlı dilli, cana yakın kimse
xwînşêrînîdiş.Sevimlilik, cana yakınlık, sempatiklik hâli
xwîntêzavdiş.Kan zehirlenmesi, sepsis hastalığı
xwînxwarsf. & er.Kan içici, gaddar, zalim kimse
xwînxwarîdiş.Kan içicilik, gaddarlık, vahşet
xwînxwazsf. & er.Kan davası güden, intikamcı kimse
xwînxwazîdiş.Kan davası gütme, intikamcılık güdüsü
xwîşkdiş.→ xwişk
xwîşkzazaer. & diş.Kız kardeşin torunu, yeğenin çocuğu olan uzak hısım